Gaaleewwan Safuu Qaban Gabaa Flee irratti Marii Irratti

Gabaawwan qamalee wiirtuuwwan aadaa, seenaa fi argannoowwan adda taʼan kan sochoʼan dha. Uffata durii irraa kaasee hanga hojii harkaan hojjetamee fi meeshaalee manaa durii, gabaan qilleensa banaa kun qabeenya manneen daldalaa sadarkaa isaanii eeggatan keessatti argamuu hin dandeenye dhiyeessu. Haa taʼu malee, yeroo baayʼee gatiin isaa jalqaba haasawa qofaadha. Imaltootaafi namoota naannoo sanaa hedduudhaaf aartiin daldalaa sodaachisaa taʼee itti dhagaʼamuu dandaʼa. Gara jabina ta'aa? Gurguraa sana nan mufachiisaa? Meeshaan jaalladhu nan dhabaa?

Dhugaan jiru garuu, kutaalee addunyaa hedduu keessatti mariin kan eegamu qofa osoo hin taane akka walqunnamtii hawaasummaatti simatama. Shubbisa kabajaa, fedhii beekuu fi wal-faaydaati. Qajeelfamni kun gaaleewwan safuu fi tooftaalee qabatamaa ofitti amanamummaa fi kabajaan gatii irratti mari’achuuf gargaaru siif kenna. Istaanbul keessatti rug, Marrakech keessatti faaya, ykn Landanitti jaakkeetii vintage kan daldalaa yoo ta'e, nuances of polite bargaining hubachuun muuxannoo kee guddisa, waliigaltee haqa qabeessa akka argattu si gargaara.

Haala Aadaa Hubachuu

Mariidhaaf afaan banuun dura eessa akka jirtu hubachuun murteessaadha. Aadaaleen daldalaa naannoodhaanis ta’e gosa gabaa addaatiin illee garaagarummaa guddaa qaba. Biyyoota Baha Giddugaleessaa, Kaaba Afrikaa fi Eeshiyaa Kibbaa hedduu keessatti, daldalaan (haggling) muuxannoo bittaa sadarkaa isaa eeggatedha. Yeroo baayyee daldaltoonni dhiyeessii gadi aanaadhaan akka jalqabdu si eegu, gatiin dhumaa immoo bakka tokkotti gidduutti ni qubata. Haalota kanneen keessatti, mari’achuu diduun dhugumatti akka waan ajaa’ibaatti ykn xiqqoo gara jabinaatti ilaalamuu danda’a, sababiin isaas sirna hawaasummaa daldalaa sanaa waan bira darbuuf.

Faallaa kanaatiin, gabaa qamalee Awurooppaa Dhihaa fi Ameerikaa Kaabaa hedduu keessatti yeroo baayyee gatiin dhaabbataa ykn xiqqoo qofa kan jijjiiramudha. Asitti, daldala cimaan akka kabaja dhabuutti fudhatamuu danda’a, keessumaa gurgurataan gatii ifatti yoo mallatteesse. Haalota kanneen keessatti, waa’ee hir’ina meeshaalee hedduu ykn mudaa xixiqqoo gaaffiin safuu qabu gatii gadi aanaa gaafachuu caalaa sirrii dha. Yeroo hunda haala qilleensaa ilaalaa. Maamiltoonni biroo yoo mari’achaa jiran ta’e, atillee akkas gochuun kee fudhatama qabaachuu hin oolu. Yoo namni hundi gatii tarreeffame kaffalaa jira ta’e of eeggannoodhaan itti fufaatii gaaffii keessan xiqqaa ta’e qabadhaa.

Barbaachisummaa Baniinsa Ho'aa

Mariin gonkumaa gaaffii tokkoon jalqabuu hin qabu. Walitti hidhamiinsa irraa jalqabuu qaba. Daldaltoonni namoota waan ta’aniif, nama fedhii fi kabaja dhugaa meeshaalee isaaniif qabu agarsiisuuf hir’ina gatii kennuudhaaf carraan isaanii guddaadha. Walqunnamtii kee nagaa michuu fi galataan jalqabi. Kunis sagalee gaarii kan kaaʼu siʼa taʼu, bituu cimaa meeshaa sana dinqisiifatu taʼuu kee agarsiisa.

Meeshaa tokkotti akeektee hatattamaan gatii isaa gaafachuu mannaa, suuta jettee kaasi, qoradhu, qulqullina isaa ykn adda taʼuu isaa irratti yaada kenni. Kunis gatii qofa osoo hin taane wanta sanaaf gatii akka kennitu agarsiisa. Baasii kana irratti mariʼachuuf yommuu qophooftan, gaaleewwan seensa safuu taʼanii fi wal dura dhaabbachuu utuu hin taʼin, haasaʼuuf nama afeeraniitti fayyadamaa. Galmi isaa waliigaltee qaamoleen lamaan daldala sana irratti miira gaarii akka qabaatan taasisu irra gahuu akka ta’e yaadadhu.

Dubbii Jalqabuuf Jechoota Barbaachisoo

Erga walitti dhufeenya michuu uumtee booda, gatii irratti mariʼachuu jalqabuu dandeessa. Furtuun gaaffilee banaa ta’an kan gurgurataan sochii jalqabaa akka godhu hayyamu fayyadamuu ykn haala jijjiiramaa isaanii akka qooddatan affeeruudha. Himoota ifa ta'an kan akka "Too expensive" ykn "Lower it" jedhu irraa fagaadhu. Kanaa mannaa, baajata kee akeekkachiisuudhaan afaan lallaafaa fedhii kee ibsu fayyadami.

Gaaleen safuu qaban tokko tokko marii akka jalqabdu si gargaaran kunooti:

• "Dhugumaan kutaa kana baay'een jaalladha. Gatii irratti jijjiiramni jiraa?"
• "Kun bareedaadha. Gatiin keessan inni gaariin maali?"
• "Kana bitachuuf fedhii qaba, garuu baajata koo xiqqoo ol ta'eera. Waan tokko hojjechuu dandeenyaa?"
• "Meeshaalee biroo akkaataa kanaan hojjetaman kanneen gatii madaalawaa ta'uu danda'an qabduu?"
• "Yeroo muraasaaf waan akkanaa barbaadaa ture. Gatiin kee isa dhumaa kun?"

Gaaleen kun kan wal-dhabdee kan hin qabnee fi gurgurataan deebii akka kennu bakka kan kennan dha. Akkasumas hir’ina gatii qofa gaafachuu caalaa marii irratti bobba’uuf fedhii akka qabdu agarsiisu.

Kabajaan Dhiyeessii Faallaa Dhiyeessuu

Yoo gurgurataan gatii ati kaffaluuf abdatte caalaa ol ta’e ibse, dhiyeessii deebii kennuu dandeessa. Aadaa daldalaan itti baay’atu keessatti seerri waliigalaa meeshaa fi bakka irratti hundaa’uun gatii gaafatame irraa tilmaamaan %50 hanga %70 ta’u dhiyeessii irraa jalqabuudha. Haa ta'u malee, yeroo hunda deebii gurgurataan kennu madaali. Yoo isaan mufatan fakkaate, ati garmalee gadi bu'uu dandeessa. Yoo kolfaa fi gatii xiqqoo gadi aanaadhaan counter godhan ati karaa sirrii irra jirta jechuudha.

Yeroo dhiyeessii kee dhiheessitu ifa taʼus safuu qabaadhu. Akkas jechuu dandeessu:

• "[Gatii kee] kanaaf ilaaltaa?"
• "Yoo sun siif hojjete [gatii kee] dhiyeessuu nan danda'a."
• "Yeroo ammaa kana [gatii kee] kiisha koo keessa qaba. Sana ni fudhatta?"

Kaffaltii xixiqqoo qophaa’anii jiraachuun gargaara. Hanga sirrii dhiheessitu akka qabdu argisiisuun yeroo tokko tokko amansiisaa taʼuu dandaʼa, sababiin isaas battalumatti bitachuuf qophii taʼuu kee waan argisiisuuf. Haa ta'u malee, kana akka malaatti hin fayyadaminaa. Yoo gurgurataan lakki jedhe, tolaan fudhadhu. Yeroo hunda booda irra deebitee mari’achuuf ykn gara buufata biraatti ce’uuf yaalu dandeessa.

Wantoota Dachaaf Marii

Karaaleen bu’a qabeessa ta’an kanneen gurguraa osoo hin mufachiisin hir’ina gatii argachuuf gargaaran keessaa tokko meeshaalee hedduu bitachuudha. Yeroo baayyee daldaltoonni yoo inventarii baay’ee sochoosuu danda’an gatii meeshaa tokkoo gadi buusuuf fedhii guddaa qabu. Kun haala mo'ataa-mo'ataadha: waliigaltee fooyya'aa argatta, isaanis gurgurtaa guddaa argatu.

Yeroo meeshaalee tokkoo ol fedhii qabaattan walitti qabadhaatii gatii paakeejii gaafadhaa. Gaaleewwan akka:

• "Kanneen lamaan yoon fudhadhe gatii kana caalu naaf kennuu dandeessaa?"
• "Meeshaalee sadan kanaaf fedhii qaba. Lootii kanaaf maal kaffaltu?"
• "Yoo ani ciccitaa dachaa bitadhe hir'ina ni kennituu?"

Keessattuu malan kun gabaa qamalee bakka daldaltoonni meeshaalee walfakkaatan hedduu qabanitti bu’a qabeessa. Bitaa cimaa ta’uu kee kan agarsiisu yoo ta’u, gurgurataan istookii isaanii qulqulleessuuf gargaara. Gabaa daldalli baay'ee hin mul'anne keessattillee "hir'ina baandaa" gaafachuun yeroo baayyee akka gaaffii madaalawaa ta'etti ilaalama.

Yoom Akka Deemnu Beekuu

Yeroo tokko tokko, carraaqqii guddaa gootus, gurgurataan sun gatii irratti hin socho’u. Kun adeemsa idilee ta’eedha. Gatiin ammallee garmalee akka olka’e yoo sitti dhaga’ame, safuudhaan deemuun ni danda’ama. Kun sochii gara jabinaa miti; aadaa hedduu keessatti qaama marii sadarkaa isaa eeggatedha. Yeroo baayyee, gurgurataan sun dhiyeessii fooyya’aa ta’een siif bilbiluu danda’a. Yoo hin taane, yeroo kee daqiiqaa muraasa malee homaa hin dhabde.

Yeroo deemtu safuu fi michuu taʼi. Meeshaalee gadi hin siqsin ykn yaada gadhee hin kenninaa. Salphaatti akkas jedhi:

• "Yeroo kee nuuf kenniteef galatoomi. Itti nan yaada."
• "Gargaarsa keessan nan dinqisiifadha. Xiqqoo naannoo koo nan ilaala."
• "Tarii yeroo biraa. Galatoomaa waanuma fedhe."

Yoo deemuuf murteessite, kolfaa akkas godhi. Yaada kee jijjiirtee booda deebiʼuu dandeessa, akkasumas yaada gaarii dhiisuu barbaadda. Yoo deebite, bakka itti dhiifte irraa haasawa sana deebitee jalqabuu dandeessa. Yeroo tokko tokko, qaamni lamaan ejjennoo isaanii irra deebi’anii ilaaluuf boqonnaa gabaabaa qofatu barbaachisa.

Waliigaltee Xumuraa kabajuun

Ati fi gurgurataan gatii tokko irratti erga walii galtanii booda, kabajaa. Erga walii galteen sun raawwatamee booda hir'ina isa dhumaa tokko micciiruuf hin yaalin. Kun hariiroo sana dhadhaa ta’uu kan danda’u yoo ta’u, aadaa baay’ee keessatti naamusa gadhee ta’ee fudhatama. Hatattamaan maallaqa waliigaltee irra gahe kaffaluun yeroo isaanii fi meeshaa isaaniif gurguraa galateeffadhaa.

Yoo gabaa waltajjii dijitaalaa fayyadamee bakka gurgurtaa argachuuf gargaaru irraa bitachaa jirtan ta’e, kan akka Bazarmap, kan maxxansa akkasii kaartaa kallattiin bilisaa irratti agarsiisu, daldaltoonni tokko tokko walqunnamtii ammayyaa caalaatti akka baratan hubachuu dandeessu. Haa ta’u malee, akkaataa daldalaa sana argatte osoo hin ilaalin seera bu’uuraa kabajaa fi safuu akkuma jirutti jira. Yeroo hunda yoo danda'ame maallaqa sirrii fi jijjiirama xiqqaa qabaachuu kee mirkaneessi, kunis daldala saffisiisaa fi yeroo gurguraa ilaalcha agarsiisa.

Xumura

Gabaa qamalee irratti mari’achuun ogummaa shaakalaafi hubannoo aadaatiin fooyya’uudha. Kabajaan daldaltootatti dhiyaachuudhaan, gaaleewwan safuu qaban fayyadamuudhaan, akkasumas aadaa naannoo sanaa hubachuudhaan, gatii madaalawaa taʼe argachuudhaan, gammachuu adamsichaatiin gammaduu dandeessa. Galmi maallaqa qusachuu qofa osoo hin taane, walqunnamtii dhala namaa hiika qabu irratti bobba’uu akka ta’e yaadadhu. Souk sochii guddaa qabu keessas ta'e gabaa dhuma torbee tasgabbaa'aa ta'e keessa yoo jirtan, kolfaa fi gaaffiin kabajaa karaa dheeraa deema. Baga daldalaa geessan!